" نوروز " در شعر عرب

[roan]

نوشته زیر به جایگاه نوروز نزد شاعران عرب پرداخته است. نویسنده کوشیده است تأثیرپذیری اعراب از آداب و فرهنگ اصیل ایرانی را طی دوران مختلف به تصویر کشد.

نويسنده: ابراهیمی کاوری، صادق

کیهان فرهنگی » ارديبهشت 1384 - شماره 223

شاعران بزرگ عرب در گرامیداشت نوروز قصاید فراوانی سروده و آن را همپایه و همگام با دیگر اعیاد مسلمانان قرار داده‏اند و با همان سنن و آداب پیش از اسلام به پا می‏داشتند. تا جایی که «بحتری» در تبریک گفتن این روز به «المعتضد» شانزدهمین خلیفه عباسی می‏گوید:
ان یوم النیروز عاد الی العهد
الذی کان یسنه اردشیر
أنت حولته الی الحالة الآولی
و قد کان حائراً یستدیر (1)
می‏گوید:
«نوروز به همان روزگار پیشین خود بازگشت، همانطور که اردشیر آن را مرسوم کرد. تو آن را به همان حالت اول خود بازگردانی، در حالی که پیش از این، آواره و سرگردان بود.»
دکتر محمد التونجی در کتاب خود آورده است که: « قدم للامام علی (ع) طعام، فسأل:
ما هذا؟ قالوا: هذا النوروز فقال (ع): نورزونا کل یوم». (2) غذایی برای امام علی (ع) آورده شد. حضرت پرسید: این به چه مناسبت است؟ گفتند: این به مناسبت نوروز است. حضرت فرمود: هر روزمان را نوروز گردانید.

در کتب مختلف تاریخی آمده، گروههای زیادی از مردم مصر و شام نیز نوروز را جشن می‏گرفتند (3) و سرآغاز آن را 21 ماه مارس می‏دانسته و آن را روز را «شم النسیم» می‏نامیدند.
مورخ معروف عرب «المقریزی» صاحب کتاب «الخطط» می‏گوید:
«ما رأیت قط أجمل من أیام النوروز و الغطاس والمهرجان... من الایام التی کانوا یسخون فیها بأموالهم... ولا یبقی صغیر و لاکبیر الاخرج الی البرکة متنزهاً...». (4)
«در تمامی عمر خود، هرگز زیباتر از جشن نوروز و مهرگان ندیدم... در این روزها، مردم به یکدیگر هدیه می‏دادند... و همه، بزرگ و کوچک به قصد تفریح از منزل‏ها خارج می‏شدند...».
با مطالعه نوشته‏های مختلف، در می‏یابیم که نوروز و جشن بهار در میان قوم عرب رواج داشته و شاعران عرب از قدیم الایام از آن، در سروده‏های خود نام می‏برده‏اند و اگر بخواهیم نمونه‏های را ذکر نماییم با «جریر» یکی از سه شاعر بزرگ اموی که در سال 33 هجری به دنیا آمده، آغاز می‏کنیم:
عجبت لفخر التغلبی و تغلب
توءدی جزی النیروز خضعاً رقابها (5)
گوید: «در تعجبم از این مرد مسیحی تغلبی «الاخطل) که چگونه بر مردم فخر می‏فروشند و حال آن که مردم قبیله او در هر نوروز (آغاز سال) علی‏رغم میلشان به مسلمانان، جزیه پرداخت می‏کنند».
به خوبی دریافت می‏شود، که نوروز یعنی سرآغاز سال شمسی به عنوان سررسید دریافت جزیه محسوب می‏شده و این روز معروف و آشنا بوده است.

[roan]

ابوتمام دیگر سردمدار شعر عرب و سرآغاز نیوکلاسیک‏ها دورؤ عباسی نیز آورده:
سیقت الی الخلق فی النیروز عافیة
بها شفاهم جدید الدهر من خلقه
ابونواس، بزرگ شاعر نوپرداز عصر عباسی اول، در وصف نوروز می‏گوید:
یباکرنا النوروز فی غلس الدجی
بنور علی الأغصان کالأنجم الزهر
می‏گوید:«نوروز در اواخر تاریکی شب با شکوفه‏هایی که بر روی شاخساران، همانند ستارگان درخشان، ما را غافلگیر می‏کند.»
ابوتمام، نوروز را سلامتی و کامیابی می‏داند و می‏گوید: «در نوروز (خداوند) به مردم سلامت و عافیت هدیه داد و این روز نو را، شفا و درمانی برای مردمان».
بحتری، دست پرورده ابوتمام و استاد مسلم وصف در میان شاعران عرب، بهار و نوروز را اینطور به تصویر می‏کشد:
أتاک الربیع الطلق یختال ضاحکاً
من الحسن حتی کاد أن یتکلما
و قد نبه النوروز فی غلس الدجی
أوائل ورد کن بالأمس نوما (7)
«بهار، گشاده روی خرامان و خندان به پیش آمد و آنقدر زیبا جلوه نمود گویا دهان به سخن گشوده. نوروز در پایان تاریکی شب آمده است، که گل‏های به خواب رفته دیروز را بیدار کند.
و اما ابن الرومی، وصف نوروز را که قرین با عید قربان گشته است را، چنین می‏سراید:
أسعد بعید أخی نسک واسلام
و عید لهو طلیق الوجه بسام
عیدان: أضحی و نوروز کأنها
یوما فعالک من بوءس و انعام
أضحت یمینک فی النوروز فائضة
بالمال لا الماء فیضاً غیر ارهام (8)
«شادزی در روز عید مسلمانان و عید خوشی و شادکامی و فرخ‏رویی دو عید: «عید قربان و عید نوروز». گویا این دو روز همانند کارهایت روز سختی و نعمت‏اند، دست کرمت در نوروز پربار گشت و فراوان ثروتی بر ما جاری ساخت».
نوروز، حتی در شعر بزرگترین شاعر عرب یعنی «المتنبی» نیز راه یافته است و از سروده‏هایش این نکته به نظر می‏رسد، که به خوبی با نوروز آشنا بوده:
جاء نیروزنا و أنت مراده
و ورت بالذی أراد زناده
... عظمته ملوک الفرس حتی
کل أیام عامه حساده
می‏گوید:
«نوروز فرارسید و با آمدنش تو را قصد کرده و به این خواسته‏اش که دیدن روی توست، دست یافت.
نوروز، روزی است که پادشاهان ایران آن را بزرگ داشته‏اند، به طوری که روزهای دیگر سال به نوروز، رشک می‏برند».
درسروده‏های دو برادر شاعر وگرانقدر شیعی، که خدمات آن دو، به مکتب تشیع و زبان عربی بی‏حد و اندازه است، شریف رضی و شریف مرتضی، «نوروز» به کرات آمده است. شریف رضی می‏گوید:
أبعد الأسی عاد عید الغرا
م و قرف من الشوق بعد اندمال (9)
(نوروز) عید عشق است، که پس گذران سختی، بازگشت و عشق و شوق فراوانی است، پس از تنگدستی».
و شریف مرتضی می‏سراید:
و أتاک النیروز بالسعد و الیم
ن و نیل الأوطار و الآداب
«نوروز با طالع سعد و خوشبختی به سویت آمد و تو به خواسته‏ها و آرزوهایت، دست خواهی یافت».
وشاعران بسیاری دیگری از نوروز بهار درشعر خود یاد کرده‏اند و تنها به نام آنان بسنده می‏کنیم، همانند: الأبیوردی، سبط بن التعاویذی، ابن المعتز، ابن حیوس، البارودی و...
و نکته پایانی قابل ذکر، که می‏توان آن را دلیلی برپذیرفتن این روز فرخنده درمیان قوم عرب دانست، استخدام کلمه «نوروز» درصیغه‏های مختلف و کاربرد آن است، همانند کلمات عربی درمعانی مختلف، مانند مشتق کردن فعل «نوروز» یعنی «عیدنوروز را بپا داشتم». شاعر می‏گوید:
نورز الناس و نورز
تُ ولکن بدموعی
«مردم، عید نوروز بپا داشتند و من نیز، اما نوروز من با اشک‏هایم بپا داشته شد».
یا ابن الرومی کلمه «المنورز» یعنی «عید گیرنده نوروز» یعنی اسم فاعل:
تملیت فی النیروز عیش المنورز
و عمرت اعمار السعید المفرز
«روزگار درنوروز برتو خوش و زندگی همیشه نوروزی باد و عمرت با خوشی و عزت دراز.»
شریف مرتضی کلمه «نواریز» را به عنوان جمع کلمه «نوروز» به کاربرده است.
ولا زالت نواریز اللیالی
تعود لما ترجیه مزارا
و درپایان همانطور که شاعر عرب می‏گوید:
و ما النیروز الا خیر یوم
أنت بشراه فیک بخیر عام
امید که این روز خوش و خرم، مژده رسان سالی پرخیر و منفعت برای تمامی انسان‏هایی شریف و اصیل باشد.


پی نوشت‏ها:

1- دیوان البحتری، ج1، ص 443.
2- معجم المعربات الفارسیة، محمد التونجی، ص 180.
3- الأدب فی العصر المملوکی (مصر)، محمد زغلول سلام، ج1 ص 89.
4- الخطط المقریزیة، ج 2 ص 369.
5- دیوان جریر، ص 50.
6- الرائد فی الأداب العربی، انعام الجندی، ج 1، ص 399.
7- دیوان ابن الرومی، ج 6، ص 14.
8- شرح دیوان المتنبی، ابوالعلاء المعری، ج 4، ص 291.
9- دیوان شریف رضی، ج2،ص 156.